حديث کميل،قوي ترين دليل ولايت فقيه است

اللهم صلي علي محمد و آل محمد و عجل فرجهم و العن اعدائهم
حديث كُمَيل ، قوى‏ترين دليل ولايت فقيه است
أعُوذُ بِاللَهِ مِنَ الشّيْطَانِ الرّجِيمِ

بِسْمِ اللَهِ الرّحْمَنِ الرّحِيمِ

وَ صَلّى اللَهُ عَلَى سَيّدِنَا مُحَمّدٍ وَ ءَالِهِ الطّيّبِينَ الطّاهِرِينَ

وَ لَعْنَةُ اللَهِ عَلَى أعْدَآئِهِمْ أجْمَعِينَ مِنَ الْأنَ إلَى قِيَامِ يَوْمِ الدّينِ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوّةَ إلّا بِاللَهِ الْعَلِىّ الْعَظِيمِ

بحث پيرامون حديث كميل بن زياد بود ، كه خاصّه و عامّه آنرا نقل كرده‏اند . كميل ميگويد : أميرالمؤمنين عليه السّلام دست مرا گرفت و به صحرا برد و نفس عميقى كشيد و مطلب را اينچنين شروع فرمود : يَا كُمَيْلُ ! إنّ هَذِهِ الْقُلُوبَ أَوْعِيَةٌ فَخَيْرُهَا أَوْعَاهَا ؛ فَاحْفَظْ عَنّى مَا أَقُولُ لَكَ !

مدار سخن حضرت در تمام مسائلى كه در اين فقرات براى كميل بيان كرده‏اند ، روى علم و عالِم است ؛ و مطالبى را كه براى كميل مى‏گويند ، راجع به علم و أهمّيّت و درجه علم و كمال علم است .

كميل مرد بزرگى بود ؛ و اگر نتوانيم او را از أصحاب درجه أوّل أميرالمؤمنين عليه السّلام مانند : ميثَم تَمّار يا حُجْربن عَدىّ يا رُشَيْد هَجَرىّ يا حبيب بن مظاهر بشماريم ، لاأقلّ بايد او را از أصحاب خاصّ و از بزرگان شيعيان أميرالمؤمنين عليه السّلام بدانيم . و همين مطالبى را هم كه حضرت به او مى‏گويند ، و يا آنچه را كه در جواب از سؤال : مَاالْحَقيقَة؟ (كه حديث معروفى است) بيان مى‏كنند ، دلالت بر شخصيّت و بزرگوارى او مى‏كند .

حضرت مى‏فرمايند : اين دلها ظرفهائى است ، و بهترين آنها دلى است كه ظرفيّتش بيشتر باشد ؛ و ظرفيّت دل به علم است . و در اين زمينه مطالبى را بيان مى‏كنند ، تا به آنجا كه ميگويند : أُولَئِكَ خُلَفَآءُ اللَهِ فِى أَرْضِهِ . اين أفراد ، حُجَج إلهيّه و علماى ربّانى و خلفاى پروردگار در روى زمين هستند ؛ و ولايت از آنِ ايشانست . حضرت خلافت را در ميان اينها منحصر مى‏فرمايد .

يعنى ميخواهد بفرمايد : خلافت إلهيّه در روى زمين فقط به علم است . و هر دلى كه ظرفيّتش از علم بيشتر باشد ، سهميّه بيشترى از ولايت دارد . و ولايت كلّيّه إلهيّه از آنِ كسى است كه علمش مطلق باشد . و از آن گذشته ، أفرادِ ديگر بحسب درجات قلب و إدراك و علومشان از ولايت برخوردارند . و هر إنسانى كه به علوم واقعيّه و حقيقيّه إلهيّه برسد ، به مقدار وصولش از اين مقامِ خلافت و ولايت سهميّه گرفته است .

سپس حضرت مردم را به سه دسته قسمت نموده ، مى‏فرمايد : النّاسُ ثَلاَثَةٌ : فَعَالِمٌ رَبّانِىّ ، وَ مُتَعَلّمٌ عَلَى سَبِيلِ نَجَاةٍ ، وَ هَمَجٌ رَعَاعٌ .

النّاسُ‏ثَلاَثَةٌ . «مردم ، همگى بدون استثناء سه دسته هستند ؛ يا عالم ربّانىّ ، يا متعلّم در راه نجات ، و يا غُثاء و أفراد بى شخصيّت و بى أصالتى كه مانند پشه‏ها و مگس‏ها در فضا منتشرند ، و اين طرف و آن طرف بدنبال هر صدائى مى‏روند و با هر بادى به حركت در مى‏آيند.»

از اينكه حضرت مى‏فرمايد : النّاسُ ثَلاَثَةٌ ، «تمام أفراد مردم از اين سه دسته خارج نيستند» معلوم مى‏شود كه خودشان هم داخلند . زيرا خود حضرت هم جزء أفراد مردمند ؛ و اين تقسيمى كه مى‏كنند شامل خودشان هم مى‏شود .

و بعد إدامه مى‏دهند تا مى‏رسد به اين جمله كه مى‏فرمايند : الْعُلَمَآءُ بَاقُونَ مَا بَقِىَ الدّهْرُ ؛ أَعْيَانُهُمْ مَفْقُودَةٌ ، وَ أَمْثَالُهُمْ فِى الْقُلُوبِ مَوْجُودَةٌ .«علماء باقيند تا هنگامى كه روزگار باقيست ؛ گرچه بدنهاى آنها در زيرزمين رفته و پوسيده باشد ، و ليكن أشباح و أمثال و آثار آنها در دلها موجود است.» و مسلّم است كه : الْعُلَمَآءُ بَاقُونَ مَابَقِىَ الدّهْرُ ، نيز شامل حال خودشان هم ميشود ؛ زيرا حضرت نمى‏خواهند خود را از اين معنى استثناء كنند .

سپس ميفرمايد : هَا ! إنّ هَبهُنَا لَعِلْمًا جَمّا لَوْ أَصَبْتُ لَهُ حَمَلَةً ! «آگاه باش ! در اين سينه علم تراكم پيدا كرده ؛ اى كاش كه حاملينى پيدا مى‏كردم!» أمّا صد حيف و افسوس كه كسى را پيدا نمى‏كنم تا علمم را به او آموخته ، او را حامل علم خود قرار بدهم ! چرا ؟ براى اينكه اين علمائى كه اكنون در ميان مردم هستند ، از اين چهار طبقه خارج نيستند (و هيچكدام از اينها به درد نميخورند) زيرا كه آنان :

يا از علمائى هستند كه : فهمشان ، إدراكشان ، ذِكاوتشان خوب است و گول نميخورند ، و ليكن از جهت إيمان داراى ثُبات و قرارى نيستند كه من بتوانم نسبت به آنان سكون خاطر و آرامش دل داشته باشم . اينها أفرادى هستند كه دين را آلت دنيا قرار داده ، و به علوم خود و نعمتهاى خدا پشت گرم شده ، و بر أولياء خدا مى‏تازند ، و بر عباد خدا و بندگانش غلبه و خودفروشى و تَعَظّم مى‏كنند .

و يا از أفرادى هستند كه : مُنقادند ، مُطيعند ، مأمونند ، أمّا فكرشان قوىّ نيست ؛ گول مى‏خورند ، ساده‏لوحند و با مختصر شكّى از راه بيرون مى‏روند . اينها هم به درد نميخورند ؛ زيرا اينها هم قابليّت و ظرفيّت براى تحمّل علم مرا ندارند .

و يا اينكه از علمائى هستند كه : فكرشان لذّت و شهوت بوده ، عنان گسيخته در لذّات نفسانى و شهوت‏رانى ، به أنحاء و أقسام لذّت و شهوت ، أعمّ از مادّى و اعتبارى و حبّ جاه و رياست غوطه ورند . اينها عاشق همين اسم و رَسم ، مقام و منزلت ، حبّ جاه و أمثال اينها هستند .

و يا اينكه فريفته جمع أموال دنيوى و مست گردآورى و ذخيره نمودن حُطام هستند ؛ و در اينصورت اين دو دسته هم نميتوانند پاسداران دين و حاميان شريعت مبين باشند . آرى ، چقدر چهارپايان چرنده به اينها شباهت دارند ! و با اين كيفيّت و چنين وضعيّت است كه علم در أثر مردن عالمان مى‏ميرد .

پس هيچيك از اين أقسام چهارگانه نميتوانند حامل علم بوده باشند ؛ زيرا ما روايت داريم كه : حكمت را به غير أهلش نياموزيد ! كسى كه حكمت را به غير أهلش بياموزد ، مانند كسى است كه گلوبند مرواريدى را بر گردن خِنْزيرى آويزان كند . حكمت را به ناأهلان نياموزيد كه به حكمت ظلم كرده‏ايد ! و از آموختن حكمت به أهلش دريغ نكنيد كه بر أهل آن ظلم نموده‏ايد !

سپس مى‏فرمايد : اللَهُمّ بَلَى ! لَا تَخْلُو الْأَرْضُ مِنْ قَآئِمٍ لِلّهِ بِحُجّةٍ ؛ إمّا ظَاهِرًا مَشْهُورًا ، أَوْ خَآئِفًا مَغْمُورًا ، لِئَلاّ تَبْطُلَ حُجَجُ اللَهِ وَ بَيّنَاتُهُ ؛ وَ كَمْ ذَا ، وَ أَيْنَ أُولَئِكَ ؟!

آرى ! يك دسته بسيار بسيار اندكى هستند كه آنها متعلّم در سبيل نجاتند ، و به آن مقام علماى ربّانى خواهند رسيد ، و از أفراد كُمّلِ روى زمين مى‏شوند كه من مى‏توانم علمم را به آنها بياموزم ؛ أمّا افسوس كه چقدر تعداد آنها كم و اندك است ! كجا إنسان آنها را پيدا كند ؟

اين چهار طبقه از علماء همه جا را پر كرده‏اند ؛ سياهى جمعيّت را گرفته‏اند ؛ و ليكن إنسان آن أفراد اندك را كجا بيابد ؟! خدا كه زمين را از حجّت خالى نمى‏گذارد !

أفرادى براى دستگيرى از بندگان پروردگار قيام به حقّ مى‏كنند ؛ و بر شخصيّت خود سوار ، و بر علوم و أصالت خود متّكى هستند ؛ أمّا اينها خيلى كم‏اند . كَمْ ذَا ، وَ أَيْنَ أُولَئِكَ ؟ «چند نفرند و كجا هستند؟!»

إمّا ظَاهِرًا مَشْهُورًا ؛ اينها «يا در ميان مردم شناخته شده و ظاهرند» كه ما در طول غيبت ، از اين أفراد بزرگ داشته‏ايم . مانند : شيخ مُفيد ، سيّد مُرتَضى ، علاّمه حِلّىّ ، ابن فَهْد حلّىّ ، سيّدابن طاووس ، سيّد بحرالعلوم و آخوند ملاّ حسينقلى همدانىّ ، رضوانُ الله عليهم . اينها مشهور بودند ، و قيام به حقّ مى‏كردند ، و مردم را به آبشخوار حقّ دعوت نموده و إيصالِ به واقع مى‏كردند .

أَوْ خَآئِفًا مَغْمُورًا «و يا در زمانى ترسان و مستورند.» مثل : ميثم تمّار ، حُجْر بن عَدىّ ، رُشَيْد هَجَرىّ ، سعيد بن جُبَيْر ، حبيب بن مظاهر ، شهيد أوّل ، شهيد ثانى ، قاضى نور الله شوشترىّ و أمثال اينها ، كه حقيقةً اينها حُجَجِ إلهيّه و پاسداران دين و مذهب ، و نگهدارندگان شريعت بوده‏اند . أمّا كجا هستند ؟ و چند نفر هستند ؟ چند قرن مى‏گذرد و إنسان نمى‏تواند دو سه نفرى بيشتر از اينها را با اين كمالات پيدا كند ! و لذا مى‏فرمايد : چقدر اينها كم هستند ؟!

أُولَئِكَ وَاللَهِ الْأَقَلّونَ عَدَدًا ، وَ الْأَعْظَمُونَ قَدْرًا !«قسم بخدا آنها عددشان در نهايت قلّت ، و قدر و منزلتشان در غايت بزرگى است.» خداوند بواسطه اينها حُجَج و بَيّناتِ خود را حفظ مى‏كند تا اينكه : يُودِعُوهَا نُظَرَآءَهُمْ . «علوم خود را در نزد نُظراء خود به وديعت بگذارند و بديگرانى كه مثل خودشان هستند بسپارند» به آنانكه از جهت استعداد و قابليّت و ظرفيّتِ قلوب و گنجايش وِعاء دل ، نُظراء و أشباه اينها هستند .

اينها بايستى كه حجج و بيّناتِ إلهيّه را به آنها تحويل دهند ، و اين أسرار إلهيّه را به آنها بياموزند . وَ يَزْرَعُوهَا فِى قُلُوبِ أَشْبَاهِهِمْ . «و اين أسرار و علوم مخفيّه را كه در دسترس كسى نيست ، در دلهاى أشباه خود بكارند.» اين أفراد كسانى هستند كه : هَجَمَ بِهِمُ الْعِلْمُ عَلَى حَقِيقَةِ الْبَصِيرَةِ . «علم از أطراف و أكناف به آنها هجوم آورده ، و آنها را فرا گرفته ، و در درياهائى از علم غوطه‏ورند ؛ آن هم نه علم اعتبارى و تخيّلى و پندارى ، بلكه حقيقت بصيرت ، و حقيقت إدراك و دانش.»

آنها بر حقيقت معدن علم و سرچشمه علم واقعند ، و با روح يقين مباشرت دارند . و آنچه را كه مُترَفين و لذّت پسندان و نازپروردگان اين عالم سخت و مشكل مى‏شمارند ، براى اينها خيلى راحت و آسان و نرم و ملايم است . و آنچه را كه مردم جاهل از آن وحشت دارند ، اينها با آن اُنس دارند ؛ و در دنيا ، با بدنهائى با مردم معاشرت مى‏كنند كه أرواح آنها به محلّ أعلى مُعلّق است . أُولَئِكَ خُلَفَآءُ اللَهِ فِى أَرْضِهِ . «اينها هستند فقط ، جانشينان پروردگار در روى زمين او.» وَ الدّعَاةُ إلَى دِينِهِ . «و داعيان پروردگار به سوى دين او.» ءَاهِ ، ءَاهِ ! شَوْقًا إلَى رُؤْيَتِهِمْ . «آه ، آه ! چقدر اشتياق زيارت آنها را دارم!»

ميثم تمّار از كوفه حركت كرد براى حجّ و وارد مدينه شد ، و خواست حضرت سيّد الشّهداء عليه السّلام را ملاقات كند ؛ حضرت به بيرون مدينه رفته بودند و در مدينه نبودند . وارد شد بر اُمّ سَلِمَه ؛ اُمّ سَلِمَه از او خيلى پذيرائى كرد ، و از او سؤال نمود : «كه هستى ؟! گفت : من ميثم هستم . گفت : اى ميثم ! رسول خدا در شبهاى تار ترا ياد مى‏كرد و ذكر خير ترا مى‏نمود ؛ و در شبهاى تار نام و ذكر تو بر زبانش بود» در حاليكه پيغمبر أكرم ميثم را نديده بودند .

پس إنسان نبايد تعجّب كند كه : أميرالمؤمنين عليه السّلام مى‏فرمايد : ءَاهِ ، ءَاهِ ! شَوْقًا إلَى رُؤْيَتِهِمْ ! پيغمبر هم اشتياق به رؤيت اينها دارد . هر كسى كه ولىّ خداست ، او در كانون ولايت پروردگار است ؛ و در آنجا با آنها معيّت پيدا مى‏كند ؛ سلمان هم با أهل بيت معيّت پيدا كرد .

جمله : اللَهُمّ بَلَى لَا تَخْلُو الْأَرْضُ مِنْ قَآئِمٍ لِلّهِ بِحُجّةٍ ، إمّا ظَاهِرًا مَشْهُورًا ، أَوْ خَآئِفًا مَغْمُورًا ، إطلاق دارد . زيرا لفظ إمام كه اختصاص به أئمّه شيعه دارد ، در اين عبارت نيست . (چون در مكتب شيعه روا نيست إنسان لفظ إمام را بر غير معصوم إطلاق نمايد . و لذا شيعه را كه «إماميّه» مى‏گويند به همين جهت است كه جماعت شيعه منسوبند به إمام معصوم ؛ نه إمام به معنى پيشوا ؛ و إلّا هر دسته و فرقه‏اى بايد إماميّه باشند ؛ چون هر دسته‏اى پيشوائى دارند . و در ميان علماى شيعه ، و حتىّ علماى أهل تسنّن مسلّم است كه شيعه داراى اين خصوصيّت است كه لفظ إمام را استعمال نمى‏كند مگر در مورد إمام معصوم . و ليكن بين أهل تسنّن و عامّه ، اين اصطلاح بر هر زعيم و حاكم و شخص بزرگى إطلاق مى‏شود.)

در اين روايت ، لفظ إمام نيست تا اينكه ما بگوئيم : انصراف ، يا اختصاصِ به إمام معصوم دارد ؛ بلكه حضرت بطور كلّى مى‏گويد : زمين از أفرادى كه داراى يقين و علم بوده باشند ، و در كانون علم قرار گرفته و از حُجَج إلهيّه باشند ، خالى نيست . حال يا مشهورند و مردم آنها را مى‏شناسند ، و يا مغمورند و در حبس و زندان ؛ و يا اينكه اگر در زندان و حبس و تبعيد هم نباشند ، كسى از حال آنها خبر ندارد و از علوم آنها مطّلع نيست ؛ چون وضعيّت آنها طورى است كه نمى‏توانند علوم خود را إفشاء كنند ؛ در نتيجه ، آن علوم را با خويش به گور مى‏برند .

پس إطلاق اين روايت دلالت دارد بر اينكه : أفرادى كه داراى چنين صفات و خصوصيّاتى هستند كه حضرت براى كميل بيان مى‏فرمايند ، اينان هستند : خُلَفَآءُ اللَهِ فِى أَرْضِهِ ، و صاحبان ولايت .

و از اين إطلاق مى‏توانيم در هر سه مقامِ : ولايت در إفْتاء ، ولايت در قَضاء و ولايت در حكومت استفاده كنيم . زيرا كه : أُولَئِكَ خُلَفَآءُ اللَهِ فِى أَرْضِهِ ، إطلاق و انحصار دارد . و بطور كلّى ، حضرت خلافت را در اينجا مقارنِ با علم قرار داده‏اند . و اينها كه در آبشخوار علم و در حقيقت ولايت هستند ، ولايت به تمام شؤونش در اينها جارى است و از اينها تراوش ميكند .

علّامه مجلسى در «بحار الأنوار» فرموده است : وَ لَمّا كانَتْ سِلْسِلَةُ الْعِلْمِ وَ الْعِرْفانِ لا تَنْقَطِعُ بِالْكُلّيّةِ مادامَ نَوْعُ الْإنْسانِ ، بَلْ لا بُدّ مِنْ إمامٍ حافِظٍ لِلدّينِ فى كُلّ زَمانٍ ، اسْتَدْرَكَ أميرُالْمُؤْمِنينَ عَلَيْهِ السّلامُ كَلامَهُ هَذا بِقَوْلِهِ : اللَهُمّ بَلَى ! ـ وَفى النّهْجِ ـ : «لَا تَخْلُو الْأَرْضُ مِنْ قَآئِمٍ لِلّهِ بِحُجَجِهِ ؛ إمّا ظَاهِرًا مَشْهُورًا ، أَوْ خَآئِفًا مَغْمُورًا.» ـ وَ فى تُحَفِ الْعُقولِ ـ : «مِنْ قَآئِمٍ بِحُجّتِهِ إمّا ظَاهِرًا مَكْشُوفًا أَوْ خَآئِفًا مُفْرَدًا ، لِئَلاّ تَبْطُلَ حُجَجُ اللَهِ وَ بَيّنَاتُهُ وَرُوَاةُ كِتَابِهِ».

وَ الْإمامُ الظّاهِرُ الْمَشْهورُ ، كَأَميرِالْمُؤْمِنينَ صَلَواتُ اللَهِ عَلَيْهِ ؛ والْخآئِفُ الْمَغْمورُ ، كَالْقآئِمِ فى زَمانِنا ، وَ كَباقى الْأئِمّةِ الْمَسْتورينَ لِلْخَوْفِ وَ التّقِيّةِ . وَ يُحْتَمَلُ أنْ يَكونَ باقى الْأئِمّةِ عَلَيْهِمُ السّلامُ داخِلينَ فى الظّاهِرِ الْمَشْهورِ .

تا اينكه مى‏فرمايد : وَ عَلَى الثّانى ، يَكونُ الْحافِظونَ وَ الْمودِعونَ ، الْأئِمّةَ عَلَيْهِمُ السّلامُ ؛ وَ عَلَى الْأوّلِ ، يُحْتَمَلُ أنْ يَكونَ الْمُرادُ شيعَتَهُمُ الْحافِظينَ لِأدْيانِهِمْ فى غَيْبَتِهِمْ (1) .

مرحوم مجلسىّ رضوان الله عليه مى‏فرمايد : چون تا هنگاميكه نوع إنسان موجود است ، سلسله علم و عرفان منقطع نيست ، بلكه چاره‏اى نيست از اينكه در هر زمان براى حفظ دين يك إمام بوده باشد ؛ لذا در اين روايت أميرالمؤمنين عليه السّلام كلام خود را با گفتار ديگرش بطور استدراك و استثناء پيوند ميدهد كه :

اللَهُمّ بَلَى ! ـ در نهج البلاغة ـ : لَا تَخْلُو الْأَرْضُ مِنْ قَآئِمٍ لِلّهِ بِحُجَجِهِ ـ و در «تحف العقول» بِحُجّتِهِ دارد ، و رُوَاةُ كِتَابِهِ را هم إضافه نموده است ـ لِئَلاّ تَبْطُلَ حُجَجُ اللَهِ وَ بَيّنَاتُهُ و رُوَاةُ كِتَابِهِ .

بعد مجلسى مى‏فرمايد : إمام مشهور مثل : أميرالمؤمنين عليه السّلام است ؛ و خائف مغمور مانند : حضرت قائم [ عَجّلَ اللَهُ تَعالَى فَرَجَهُ الشّريف‏] در زمان ما ، و نيز مانند باقى أئمّه كه آنها هم در زمان خودشان مستور بودند ، يا بجهت خوف يا تقيّه ، يا اينكه در زندان بوده و مبسوطُ اليَد نبودند . آنها هم جزء خائف مَغمُورند .

احتمال ديگر اين است كه بگوئيم : بقيّه أئمّه طاهرين همه ظاهر مشهور هستند ؛ زيرا هر إمامى كه در اين عالم حيات داشته است (خواه در زندان بوده يا در تقيّه بوده باشد) و با مردم إمكان ملاقات داشته ، ظاهر مشهور است . بنابراين ، خائِف مغمور اختصاص به حضرت قائِم پيدا مى‏كند .

پس اگر ظاهر مشهور اختصاص به أميرالمؤمنين عليه السّلام داشته باشد و بقيّه أئمّه عليهم السّلام خائِف مغمور باشند ، آنوقت نگهدارنده دين در غياب آنان ، شيعيانى بوده‏اند كه از طرف اينها به حوائج مردم رسيدگى مى‏كرده‏اند . و أمّا اگر ظاهر مشهور ، همه أئمّه در مقابل إمام زمان باشند ، در اينصورت پاسداران و حافظان دين ، خود آنان بوده‏اند ، نه شيعيان آنها .

در اين عبارتِ مرحوم مجلسى كه مى‏فرمايد : وَ الْإمامُ الظّاهِرُ الْمَشْهورُ كَأَميرِالْمُؤْمِنين ، دو احتمال وجود دارد :

احتمال أوّل اينكه : از باب مثال ، أميرالمؤمنين عليه السّلام را ذكر نموده است ؛ كما اينكه اينطور هم مى‏توانست بگويد : مثل أميرالمؤمنين صلوات الله عليه و بحرالعلوم و سيّد ابن طاووس و أمثال اينها . و نيز اينكه مى‏گويد : وَالْخآئِفُ الْمَغْمورُ كَالْقآئِم ، از باب مثال است ؛ كه در اينصورت حرفى نيست .

احتمال دوّم اينكه : از باب اختصاص است و ميخواهد بفرمايد كه : إمامِ مشهور ، مختصّ به أميرالمؤمنين عليه السّلام است ، و خائِف مغمور ، اختصاص به حضرت قائم عليه السّلام دارد . اين حرف محلّ إشكال است . بله، در اين كه إمام ظاهرِ مشهور مختصّ به أميرالمؤمنين عليه السّلام است حرفى نيست ؛ ولى كلام در اين است كه : ما در اين روايت ، لفظ إمام نداريم ؛ بلكه حضرت مى‏فرمايد : اللَهُمّ بَلَى لَا تَخْلُو الْأَرْضُ مِنْ قَآئِمٍ لِلّهِ . آنچه كه در اين روايت است لفظ : قَآئِمٍ لِلّهِ است و «قَآئِمٍ لِلّهِ» إطلاق دارد و شامل أئمّه و بقيّه علماى عاملين كه علماى ربّانى هستند مى‏شود ؛ و هيچ دليلى براى اختصاص اين روايت به أئمّه عَلَيهمُ السّلام ، كه داراى مقام عصمتند در دست نيست .

أقُول : در لزومِ بقاى علم و عرفان در نوع إنسان هيچ جاى شكّى نيست ؛ و لزوم إمامى هم كه حافظ دين باشد در هر زمان ، ممّا لا إشكالَ فيه است ؛ كلام در اين است كه سياق اين خبر آيا بر اين دلالت مى‏كند كه وجود إمام معصوم بخصوص ، در هر زمانى لازم است ؟ و حضرت ميخواهند اين معنى را برسانند ؟

يا اينكه ميخواهند اين را بفهمانند كه در هر زمانى وجود طائفه‏اى از علماى ربّانيّين و مِنْهُمْ : ـ بَلْ وَ عَلَى فَوْقِهِمُ ـ الْإمامُ فى كُلّ حينٍ ، لازم است ؟ روايت سيّد رضىّ و ديگران از كميل ، بر چه دلالت مى‏كند ؟!

جاى سخن نيست كه بايد در هر زمانى إمام معصوم باشد ؛ أمّا آيا اين خبر ناظر به خصوص إمام معصوم است يا إطلاق دارد ؟

صحبت ما در اينجا ، اين است كه : در اين خبر ، لفظ «إمام» و ما شابَهَهُ وجود ندارد تا اختصاص به إمام معصوم داده شود . وَ إنّما فيهِ : لَا تَخْلُو الْأَرْضُ مِنْ قَآئِمٍ لِلّهِ بِحُجّةٍ ؛ إمّا ظَاهِرًا مَشْهُورًا ، أَوْ خَآئِفًا مَغْمُورًا ؛ و اينها عناوين كلّيّه‏اى است كه در هر زمانى منطبق ميشود بر جمعى از علماى ربّانيّين ، كه حافظ بيّنات و حُجَجِ إلهيّه بوده و أسرار و علوم إلهيّه را در أشباه و نُظَراء خود بوديعت باقى مى‏گذارند ؛ و حقايق و معارف را در دلهاى أمثالِ خود مى‏كارند . اين عناوين كلّيّه ، به كلّيّت خود باقى است ؛ و البتّه معلوم است كه خودِ إمام أعْلَى مصداقٍ لِانطباقِ هذِهِ العَناوين است ، و در اين حرفى نيست ؛ إلّا اينكه اين عناوين اختصاص به إمام ندارد .

وَ مِمّا يُؤَيّدُ ذَلِكَ ، اينكه : اين كلام حضرت ، بجهت تقسيم مردم است ، عَلَى اخْتِلافِ أصْنافِهِمْ وَ طَبَقاتِهِمْ إلَى ثَلاثَةِ طَوآئِف . حضرت تمام أصناف مردم را به سه طائفه قسمت مى‏كند : عَالِمٌ رَبّانِىّ ، مُتَعَلّمٌ عَلَى سَبِيلِ نَجَاةٍ ، وَ هَمَجٌ رَعَاعٌ . و آنچه را كه در ذيل اين تقسيم بيان مى‏كند ، تفسير و شرح همين فِقره است . و إمام عليه السّلام ، خود نيز در اين تقسيم داخل هستند ؛ و بنابراين خود إمام عليه السّلام از علماء ربّانيّين مى‏باشند . و اين دليل است بر اين كه : قَآئِمٍ لِلّهِ بِحُجّةٍ ، مشهور يا مَغْمور ، از اين تقسيم خارج نيست .

و اگر گفته شود كه : عالم ربّانىّ منحصر است در إمام معصوم ؛ در جواب مى‏گوئيم كه : اين مطلب نه از جهت لغت درست است و نه از جهت اعتبار .

أمّا از نظر لغت : زيرا دليلى نيست كه عالم ربّانىّ منحصر در معصوم باشد . مجلسى خود در اين باره بنقل كلام بعضى از أئمّه لغت و أدب پرداخته ، مى‏فرمايد :

الرّبّانِىّ : مَنْسوبٌ إلَى الرّبّ ، بِزِيادَةِ الْألِفِ وَ النّونِ عَلَى خِلافِ الْقِياسِ ، كَالرّقَبانىّ .

قالَ الْجَوْهَرىّ : الرّبّانِىّ : الْمُتَأَلّهُ الْعارِفُ بِاللَهِ تَعالَى . وَ كَذا قالَ الْفيروزآبادىّ .

وَ قالَ فى «الْكَشّافِ» : الرّبّانِىّ : هُوَ شَديدُ التّمَسّكِ بِدينِ اللَهِ تَعالَى وَ طاعَتِهِ .

وَ قالَ فى «مَجْمَعِ الْبَيانِ» : هُوَ الّذى يَرُبّ أمْرَ النّاسِ بِتَدْبيرِهِ وَ إصْلاحِهِ إيّاهُ .

ربّانىّ ، منسوب به ربّ است و «ياء » مشدّده در آخرش ، ياء نسبت است. يعنى بايد بگوئيم : رَبّىّ ؛ مُنتَهَى در اينجا يك ألف و نون بين «ربّ» و بين آن «ياء» نسبت إضافه نموده‏اند ؛ مثل : رَقَبَة ، كه بايد بگوئيم : رَقَبِىّ ؛ ولى گفته مى‏شود رَقَبانىّ .

جوهرى و فيروزآبادى گفته‏اند : «رَبّانىّ ، شخصى است إلهىّ كه عارف به پروردگار متعال مى‏باشد.» و زمخشرىّ در «كشّاف» گفته‏است : «ربّانىّ ، آن كسى است كه زياد به دين و طاعت خدا تمسّك ميكند.» يعنى إلهىّ . عالم ربّانىّ : يعنى آن عالمى كه با ربّ سر و كار دارد . پس به كسى كه با پروردگار ربّ العالمين زياد سر و كار دارد ميگويند : عالم ربّانىّ . و ما در اين اصطلاح مى‏گوئيم : إلهىّ .

در «مجمع البيان» گفته است : «ربّانىّ آن كسى است كه مردم را تربيت مى‏كند . (ربّ ، از مادّه تربيت است . و خدا را هم كه ربّ مى‏گويند ، بجهت اين است كه يَرُبّ النّاسَ ؛ مردم را تربيت كرده ، پرورش ميدهد.) ربّانىّ ، يعنى آن عالمى كه به درد مردم ميرسد و آنها را به كمال خود دعوت مى‏نمايد و تربيت مى‏كند» .

و اين معانى ، انحصار در إمام معصوم ندارد كه بدين جهت بگوئيم : عالم ربّانىّ إمام معصوم است و بس ! آرى إمام عليه السّلام ربّانىّ ، و عالم ربّانى است ، و در درجه أعلاى آن ؛ و ليكن سخن ما در انحصار است . لغت ، عالم ربّانى را در معصوم منحصر نميكند . اين از نظر لغت .

و أمّا از جهت اعتبار : آيا ما غير از أئمّه معصومين عليهم السّلام ، عالم ربّانى نداشته‏ايم ؟! سيّد ابن طاووس ، يا بحرالعلوم رضوان الله عليهما ، اينها عالم ربّانى نبوده متعلّم بوده‏اند ؟! آيا ما مى‏توانيم بگوئيم : از زمان معصومين تا بحال حتّى يك عالم ربّانىّ در إسلام نيامده ، و هر چه آمده‏اند متعلّم بوده‏اند ؟! سائر مردم كه هَمَجٌ رَعَاع هستند و حضرت تمامى آنها را داخل در هَمَجٌ رَعَاع نموده است ! پس آيا آن أفراد معدودى كه در باره آنها فرمود : كَمْ ذَا و أَيْنَ أُولَئِكَ ؟ كه در نهايت قلّت مى‏باشند ، در هر زمانى يكى دو سه نفر در گوشه و كنار عالم إسلام عالِم ربّانىّ كه به مقام كمال إنسانيّت رسيده ، و از تعلّم گذشته و به آبشخوار ولايت دسترسى پيدا كرده‏اند ، نبوده‏اند ؟!

صاحب «روضاتُ الجنّات» از بوعلىّ صاحب «مُنتهَى المَقال» كه از معاصرين مرحوم سيّد بحرالعلوم بوده است ، نقل مى‏كند كه در باره سيّد رضوان الله عليه چنين مى‏نويسد : «سَيّد سَنَد و ركن معتمَد ، مولاى ما سيّد مهدىّ ، فرزند سيّد مرتَضى ، فرزند سيّد محمّد حسنىّ حسينىّ طباطبائىّ نجفىّ ـ كه خداوند طولانى كند عمر او را ، و پيوسته گرداند عُلوّ منزلت و بركت و نعمتهاى مُتَرشّحه از وجود او را ـ پيشوا و إمامى است كه روزگار نتوانسته است مانند او را بجهان بسپارد ؛ سلطان عظيمُ الهِمّه و بلندپروازى است كه مادرِ دهر ، ساليان دراز از زائيدن همانند او عقيم بوده است ؛ بزرگِ علماى أعلام و مولاى فضلاى إسلام ، علّامه دهر و زمانِ خود ، و يگانه عصر و أوانِ خود بوده است .

اگر در بحث معقول زبان گشايد ، تو گوئى شيخ الرّئيس است ! بقراط و أرسطو و أفلاطون كيست ؟! و اگر در منقول بحث كند ، تو گوئى اين علّامه محقّقِ در فروع و اُصول است ! و در فنّ كلام با كسى مناظره نكرده است ، مگر اينكه تو گوئى سوگند به خدا اين عَلَمُ الهُدَى است ! و اگر گوش فرا دهى به آنچه در هنگام تفسير قرآن كريم به زبان آرد ، فراموش مى‏كنى آنچه در ذهن دارى ، و چنين مى‏پندارى كه گويا اين همان كسى است كه خداوند قرآن را بر او فرستاده است ! (ميدانيد چه مى‏گويد ؟ ميگويد : وقتى كه تفسير قرآن مى‏كند ، تو فراموش ميكنى كه قرآن بر پيغمبر فرود آمده است ؛ بلكه خيال ميكنى كه أصلاً قرآن بر او نازل شده است!) خانه مَيمون و مبارك او در اين زمان فعلاً محلّ فرود آمدن و بارانداز علماى أعلام ، و مَلْجأ و مَفزَع اُستادان فنون ، از فضلاى عظام است .

بحرالعلوم بعد از اُستاد علّامه وحيد ، دامَ عَلاهُما ، پيشوا و سالار پيشوايان عراق ، و بزرگ و سرپرست فضلاء بطور إطلاق است . علماى عراق همگى به سوى او رو آورده و او را ملجأ خود قرار داده‏اند . و عُظماى از عُلماء أعلام از او أخذ علوم مى‏كنند .

بحرالعلوم همانند كعبه‏اى براى عراق است ، كه براى استفاده از صحبتش طىّ مراحل و قطع منازل مى‏نمايند . اقيانوس موّاجى است كه كرانه‏اى براى آن يافت نميشود . بعلاوه كرامات باهره و آثار و آيات ظاهره‏اى كه از او به ظهور پيوسته است ، بر كسى پوشيده نيست» (2) .

اين مطالب را بوعلىّ كه معاصر بحرالعلوم بوده‏است در «منتهى المقال» به نقل صاحب «روضات» ذكر ميكند . حال آيا جا دارد كه ما بگوئيم : اين مرد هنوز به كمال نرسيده است ؟! پس إسلام براى چه آمده است ؟! آيا درست است كه بگوئيم : إسلام آمده است براى اينكه همه را هَمَجٌ رَعَاعٌ تربيت كند ؟! يا بگوئيم : همه أفرادى كه مُتَعَلّمٌ عَلَى سَبِيلِ نَجَاةٍ هستند ، بايد ناقص بميرند ؟!

ما در اينجا به مجلسى رَحمةُ اللَه عليهِ رَحمةً واسعَه ـ با اينكه ايشان جدّ خود ماست ـ اعتراض داريم ؛ زيرا إنسان نبايد در عبارات از آنچه مَمْشاى خود أئمّه عليهم السّلام بوده است تجاوز كند . شما اگر بخواهيد در مسأله‏اى مبالغه كنيد و بواسطه آن مبالغه يك ستون دين را بشكنيد ، قطعاً اين كار مورد إمضاى أميرالمؤمنين و أئمّه عليهم السّلام نيست .

درست است كه إمام در رأس همه موجودات است . اين بجاى خود محفوظ ؛ أمّا سخن در اين است كه : اين روايت چه چيز را ميخواهد بيان كند ؟ شما چرا اين روايت را از إطلاق مى‏اندازيد و آن را مقيّد مى‏كنيد ؟!

البتّه عرض كردم كه اين احتمال هم هست كه «كَأَميرِالْمُؤْمِنين» يا «كَالْقآئِمِ فى زَمانِنا» بعنوان تشبيه باشد . و ليكن اين احتمال بعيد است . و قوّت اين احتمال (كه از باب اختصاص باشد نه تمثيل) بيشتر است . پس كلام مرحوم مجلسى تمام نيست ؛ و روايت إطلاق دارد و ميرساند كه : علماى بالله و بأمرالله ـ در هر زمان و مكان ـ كه داراى اين خصوصيّات هستند ، آنها داراى مقام خليفةُ اللَهى و ولايت مى‏باشند .

و معلوم است : در هر زمانى عدّه‏اى از فقهاى عدول و پاكيزه هستند كه دين پروردگار را تأييد مى‏كنند ، و نَهْجِ قَويمِ إلهىّ را تَشْيِيد مى‏نمايند ، و تحريف غَالِين و بِدَعِ ضَالّين را از شريعت دور مى‏سازند . رَبّانىّ ، بهر يك از اين معانى كه ذكر كرديم ، بر آنها صادق است . زيرا دلهاى آنها مُعَلّق است به أسرار إلهيّه ؛ و آنها علماى ربّانىّ و متمسّك به دين خدا و مُرَبّى اُمور مردم هستند ؛ بِتَدبيرِهِمْ وَ إصْلاحِهِمْ إيّاهُمْ .

و علاوه ، در اين خبر شريف آمده است : يَحْفَظُ اللَهُ بِهِمْ حُجَجَهُ وَ بَيّنَاتِهِ حَتّى يُوْدِعُوهَا نُظَرَآءَهُمْ وَ يَزْرَعُوهَا فِى قُلُوبِ أَشْبَاهِهِمْ .

آيا إمام ، آن أسرار إلهىّ را بوديعت در دلِ أفرادى نظير خود مى‏گذارد ؟! نه ، بلكه حُجَجِ إلهيّه و علماى ربّانىّ ، اين أسرار و حُجَجِ إلهيّه را در ميان دلهاى أمثال خود مى‏گذارند ، و در دلهاى نُظَراء و أمثال خود مى‏كارند . إمام معصوم در ميان اُمّت شبيه و نظير ندارد ، تا اينكه بگوئيم : آن حُجَج و بيّنات را در قلوب نُظراء و أمثال خود مى‏كارد ؛ يا اينكه بوديعت مى‏گذارد ! پس معلوم ميشود : مراد از نُظَراء و أشباه ، جماعتى از علماء ربّانيّينِ عاملين هستند كه به تدريس و تَدَرّس و تعليم و تعلّم مشغول بوده ؛ در مكتب علماء ربّانيّين و در تحت رعايت آنها و حفظ و كِلائَتِ آنها ، در دو مرحله علم و عمل ، از نردبان ترقّى به أقْصَى مَدارج كمال صعود نموده‏اند ؛ وَ بَلَغوا مِنْ مَدارِجِ الْيَقينِ وَ التّفْويضِ وَ التّسْليمِ أعْلَى مَعارِجِه . و اينها ، همان نُظَراء و أمثال علماء رَبّانيّين (كه زارِعين و موُدِعينند) مى‏باشند . و همانند أساتيد و علمائى كه اينها را تدريس و تربيت كرده و پرورش داده‏اند ، تا اينكه آنها را به معارف إلهيّه و به مقام ولايت رسانده‏اند ، شده‏اند .

وليكن إمام معصوم شبيه و نظير ندارد . إمام معصوم مقامش از اينها أعلى و أجَلّ است . پس مقصود از علماء ربّانىّ كه در اين روايت بيان شده است همين كسانى هستند كه بر مسند تعليم نشسته‏اند و زمام هدايت مردم را بدست گرفته و مردم را به سوى مصالحشان سوق مى‏دهند . زيرا آنان زمامدار مصلحت واقعيّه مردم هستند . و بيّنات و حُجَجِ خدا را در روى زمين حفظ مى‏كنند . وَ هَكَذا كُلّ خَلَفٍ عَنْ سَلَف ، دسته‏اى مى‏آيند و دسته‏اى ديگر مى‏روند ؛ سَلَف از بين مى‏رود و خَلَف به جاى او مى‏نشيند .

و نيز مؤيّد ديگر بر اين مطلب ، اين است كه : در «تحف العقول» آمده است : لِئَلاّ تَبْطُلَ حُجَجُ اللَهِ وَ بَيّنَاتُهُ وَ رُوَاةُ كِتَابِهِ . رُواةُ الْكِتاب ، چه كسانى هستند ؟ آيا ميشود گفت : رُواةُ الْكِتاب ، خود أئمّه هستند ؟ بله ، در : حُجَجُ اللَهِ وَ بَيّنَاتُهُ ، مى‏توان گفت كه : درجه أعلاى آن ، از آنِ إمام است . أمّا إمام كه راوى كتاب نيست . زيرا معلوم است كه مقصود از : رُواةُ الْكتاب ، همين علماء مشتغلينى هستند كه به تربيت ربانيّين ـ در هر زمان و مكان ـ تربيت مى‏شوند . و اينها راوى كتاب خدا و سنّت رسول خدا هستند .

و اين روايت ، صريح است در ولايت علماء فقهاء . يعنى هم بايد عالم باشند ، و هم به درجه أعلاى از فقه رسيده باشند . چون حضرت ، ولايت را در اينها حَصْر مى‏كند بِقَوْلِهِ : أُولَئِكَ أُمَنَآءُ اللَهِ فِى خَلْقِهِ ، وَ خُلَفَآؤُهُ فِى أَرْضِهِ ، وَ سُرُجُهُ فِى بِلاَدِهِ ، وَ الدّعَاةُ إلَى دِينِهِ .

عنوان : أُمَناء ، خُلَفاء ، سُرُج ، دُعَاة ، «أمينان پروردگار ، جانشينان خدا در روى زمين ، چراغهاى درخشان هدايت ، داعيان به سوى تربيت و سعادت مردم» مستلزم ولايت و خلافت إلهيّه در جميع شُؤُون عباديّه و اجتماعيّه و سياسيّه است از : إفْتاء و قَضاء و حكومت ، بِمَراحِلِها و أنْواعِها .

وَ لَعَمْرى ! اين روايت عاليه غاليه (كه مجلسى در باره آن تصريح كرده است كه آن : كَثيرَةُ الْجَدْوَى مى‏باشد ، و سزاوار است كه طلّاب و أهل علم ، هر روز آنرا مطالعه نموده ، به نظر اعتبار و يقين ، به آن نگاه نمايند) مِنْ أدَلّ الرّواياتِ الْوارِدَةِ عَلَى وِلايَةِ الْفَقيهِ الْعادِلِ الْجامِعِ لِلشّرآئِط است . وليكن ما نميدانيم به چه جهت أعلام و بزرگان ، در كتاب قَضاء و حكومت ، اين روايت را از أدلّه ولايت فقيه نگرفته‏اند ! شيخ أنصارى در «مكاسب» نياورده است ؛ نراقى در «مستند» و در «عوآئِدُ الْأيّام» ذكر نكرده و از جمله أدلّه ولايت نشمرده است ؛ با اينكه : مِنْ أدَلّها وَ أصْرَحِها وَ أقْواها سَنَدًا وَ مَتْنًا ميباشد .

حال اگر در اينجا كسى إشكال كند كه : در اين روايت بعضى از آثار و خواصّ ذكر شده است ، مثل اينكه حضرت فرموده است : هَجَمَ بِهِمُ الْعِلْمُ عَلَى حَقِيقَةِ الْبَصِيرَةِ وَ بَاشَرُوا رُوحَ الْيَقِينِ . يا اينكه مى‏فرمايد : وَ صَحِبُوا الدّنْيَا بِأَبْدَانٍ أَرْوَاحُهَا مُعَلّقَةٌ بِالْمَحَلّ الْأَعْلَى . و چون اين معانى ، بسيار عالى و راقى و بالا و والا مى‏باشد ، با أفرادى كه أهل تعليم و تَعلّم و تدريس و تدَرّس و مباحَثه مى‏باشند ، مناسبت ندارد ؛ بلكه بايد اين روايت را بر جماعتى از أهل يقين كه به دنبال سير و سلوك و رياضت‏هاى شرعيّه و تهذيب نفس و عرفان و أسرار إلهيّه رفته‏اند ، حمل نمود ؛ زيرا اين صفات در باره آنان صادق است .

در پاسخ مى‏گوئيم : اين توجيه ، أبداً صحيح نمى‏باشد . زيرا كه حضرت در اين روايت ، خلافت و جانشينى خدا را در روى زمين و دعوت به دين او را ، منحصر در اين أفراد مى‏داند و مى‏گويد : فقط آن كسانى مى‏توانند مردم را به دينِ خدا دعوت كنند ، و خليفه پروردگار در روى زمين باشند ، كه داراى اين صفات باشند و بس ! و آن چهار طائفه را جدا نموده كنار زدند . اينها هستند كه دُعاةِ دين خدا ، و خليفه پروردگار هستند در روى زمين . پس ما نمى‏توانيم اين روايت را نسبت به أفرادى كه آنها از تدريس و تدرّس خارج ، و به كارهاى اختصاصى و رياضت هاى شخصىّ و به سير و سلوك مشغول باشند ، حمل نمائيم . و مَناصى نيست از اينكه داعى ربّانىّ و خليفه إلهيّه ، علماء و فقهائى باشند كه به تعليم و تعلّم و تدريس و تدرّس مشغول ؛ و در عقل ، وافى و كافى ؛ و در سياست و مردم‏دارى و أوضاع زمان ، خبير و بصير ؛ و در عين حال متّصف به همين صفاتى باشند كه در اينجا حضرت بيان مى‏فرمايد ؛ وَ إلاّ لايَكونُ خَليفَةَ اللَه . فاقد اين صفات ، خليفه خدا و داعى به سوى خدا نيست . بلكه غاصب اين منصب عظيم بوده ، و از زُمره عباد صالحين ، مطرود و از جمله أولياى مقرّبين نخواهد بود .

فقيهى كه منصوب از قِبَل إمام ، و صاحب ولايت كلّيّه إلهيّه و قائم به اُمور و حاكم بر نفوس و أعراض و أموال ، و مربّى بشر است نيابةً عَنِ الإمام ، حتماً بايد داراى اين صفات باشد .

كما اينكه أخبار كثيره مُستَفيضه و مُتَواتره وارد شده است به تقارن علم و عمل . و بهر مقدارى كه إنسان عامل باشد ، به همان مقدار عالم بوده و از علمش إمضاء شده است . و به آن مقدار كه عامل نيست ، عالم هم نيست ؛ بلكه خيال است . نهى أكيد وارد شده است كه كسى غير از عالم ربّانىّ كه خارج از إطاعت هواى خود و مطيع أمر مولَى است ، اُمور عامّه ، از قضاء و حكومت و مرجعيّت را تصدّى نمايد . و روايات بسيار زيادى داريم كه همه آنها ناظر به اين معنى است . أفرادى كه اُمور مردم را تصدّى ميكنند ، بايد أمين پروردگار باشند ، در دو مرحله علم و عمل ؛ و به درجه أعلاى از تقوى رسيده و داراى أسرار و حُجَج إلهيّه باشند . اين أفراد هستند كه : هَجَمَ بِهِمُ الْعِلْمُ عَلَى حَقِيقَةِ الْبَصِيرَةِ ، بر آنها منطبق است ؛ وَ صَحِبُوا الدّنْيَا بِأَبْدَانٍ أَرْوَاحُهَا مُعَلّقَةٌ بِالْمَلاَِ الْأَعْلَى يا بِالْمَحَلّ الْأَعْلَى بر آنان انطباق دارد .

اللَهُمّ صَلّ عَلَى مُحَمّدٍ وَ ءَالِ مُحَمّد

پى‏نوشتها:

1) بحار الأنوار» طبع كمپانى ، ج 1 ، ص 61 ؛ و طبع حروفى آخوندى ، ج 1 ، صفحه 193 ، حديث 7

2) روضات الجنّات» طبع سنگى ، ج 2 ، ص 138 ؛ و از طبع حروفى ، ج 7 ، ص 203
سایت جامع سربازان اسلام

کلمات کليدي : ولايت فقيه،ولي فقيه،ولايت مطلقه فقيه،کميل،دليل ولايت فقيه،اثبات ولايت فقيه،قويترين،قوي ترين،قوي ترين دليل،علت ولايت فقيه،شبهات ولايت فقيه،سوالات ولايت فقيه،ولي فقيه جامع الشرايط

کمک مالی به سایت جامع سربازان اسلام
کمک مالی به سایت جامع سربازان اسلام